بابک منصوری، سرپرست پژوهشکده مدیریت ریسک و بحران در همایش سالانه اکو بیمه گفت: باید از مدلهای ساده عبور کرد و به سمت مدلهای جامع اقتصاد سوانح رفت؛ مدلهایی که با ترکیب ارزیابی خطر، دارایی و آسیبپذیری، قادر به شبیهسازی خسارات و برآورد شکاف مالی ناشی از بلایا هستند.
به گزارش ریسک نیوز به نقل از ستاد خبری همایش اکو بیمه، چهارمین نشست از نخستین همایش اکوبیمه با عنوان «بلایای طبیعی و اقتصاد بیمه در عصر تغییر اقلیم» با سخنرانی بابک منصوری، سرپرست پژوهشکده مدیریت ریسک و بحران برگزار شد.
در این نشست، وی با مرور سیر تاریخی و علمی تحول مدلهای ریسک در ایران و جهان، بر ضرورت بازنگری اقتصاد بیمه در مواجهه با سوانح طبیعی و مدلهای ریسکمحور تأکید کرد.
از نقشه خطر تا مدل جامع اقتصاد سوانح
منصوری در آغاز سخنان خود با بیان اینکه «هیچ کمبود علمی میان ایران و کشورهای توسعهیافته در زمینه مدلسازی ریسک وجود ندارد»، گفت: تمام اطلاعات، روشها و بنیانهای علمی درباره مدیریت ریسک در دسترس است و تنها در دادههای اولیه جای کار بیشتری وجود دارد. او مرور تاریخی خود را از دو دهه پیش آغاز کرد و گفت: «در دهه ۱۳۹۰ میلادی (دهه ۹۰ شمسی)، بخش عمده مطالعات مبتنی بر نقشه خطر زلزله بود. نقشههایی که براساس محاسبات تقریبی، مناطق پرخطر را مشخص میکردند و سکونتگاهها و شهرها بر اساس آن ارزیابی میشدند. اما امروز این رویکرد، ابتدایی تلقی میشود؛ چرا که اطلاعات داراییهای در معرض خطر بسیار دقیقتر و جامعتر شده است».
وی با اشاره به سه مؤلفه اساسی ریسک یعنی «خطر»، «داراییهای در معرض خطر» و «مدلهای آسیبپذیری»، افزود: دادههای زمینشناسی، زلزلهشناسی، اقلیمشناسی و سایر حوزههای مرتبط امروزه موجب تدقیق چشمگیر نقشههای پایه ریسک شدهاند. منصوری یادآور شد که تنها شناخت خطر کافی نیست و باید ترکیب درستی از شناخت داراییها، آسیبپذیریها و دادههای بهروز به دست آید تا بتوان خسارات بالقوه را برآورد کرد.
از پروژه جهانی زلزله تا مدل خاورمیانهای
سرپرست پژوهشکده مدیریت ریسک و بحران در ادامه به تاریخچه مدلسازیهای جهانی اشاره کرد و گفت: «بیست سال پیش، پایه نقشههای منطقهای ایران از دل پروژهای بینالمللی بیرون آمد که همان نقشههای پهنهبندی خطر زلزله در ویرایش نخست آییننامه ۲۸۰۰ است. این نقشه با همکاری پژوهشگران بینالمللی تکمیل شد و بعدها با شناخت گسلهای تازه و دادههای جدید زمینشناسی ارتقا یافت تا در سال ۲۰۱۴ به پروژه جهانی زلزله یا Global Earthquake Model (GEM) پیوست».
به گفته وی، «مدل زلزله خاورمیانه» نتیجه کار مشترک میان هشت کشور منطقه بود که در قالب این پروژه جهانی به انجام رسید. منصوری این همکاری را نمونهای از کار بینالمللی چندرشتهای دانست که پایه نقشه خطر کنونی ایران را شکل داده و اکنون نیز در حال تدقیق و تکمیل است.
ورود به عصر دادههای دقیق و نقشههای هوشمند
وی با تأکید بر اهمیت دادههای مکانی گفت: «امروز نقشههای کشور دیگر در مقیاسهای کلی ۵ در ۵ کیلومتر نیستند. ما برای سراسر ایران نقشههایی داریم که تا تفکیک ۸۰۰ در ۶۰۰ متر تنظیم شدهاند و توزیع جمعیت، نوع مصالح ساختمانها (خشتی، بنایی، فولادی یا بتنی) و کیفیت هر یک از سازهها را در خود ثبت کردهاند. پایه این دادهها از طریق فناوری فضایی و تحلیل دادههای ماهوارهای ایجاد شده است».
منصوری افزود: الگوریتمهای هوش مصنوعی و پردازش تصویر توانستهاند آمار مکانی دقیقی از بافتهای شهری ایران بهدست دهند و این رویکرد را «بینظیر» در مقیاس جهانی توصیف کرد.
وی تصریح نمود: «ما اکنون بانک دادهای در اختیار داریم که از دادههای زمینی و فضایی تغذیه میشود و توانسته نقشههای جمعیت، کیفیت ساختمانها و آسیبپذیریهای مربوطه را در سراسر کشور بهروزرسانی کند».
پایهگذاری اقتصاد ریسکمحور در صنعت بیمه
در ادامه، دکتر منصوری با اشاره به توسعه مدلهای اقتصادی مبتنی بر ریسک گفت: «در گذشته، همه واحدها با یک نرخ یکنواخت دیده میشدند. اما همانگونه که فردی که فستفود بیشتری مصرف میکند، بیمه بالاتری میپردازد، در بیمه ساختمان نیز باید منطقه پرخطر یا مصالح ضعیف در تعیین حقبیمه لحاظ شود. صنعت بیمه نمیتواند همه داراییها را با یک نگاه فلت ببیند».
او افزود: «در تمام کشورهای پیشرو، مدلهای ریسکمبنا در حال توسعه هستند و صنعت بیمه بر اساس آنها تطبیق مییابد».
وی تأکید کرد که بر اساس این رویکرد، باید از مدلهای ساده عبور کرد و به سمت مدلهای جامع اقتصاد سوانح رفت؛ مدلهایی که با ترکیب ارزیابی خطر، دارایی و آسیبپذیری، قادر به شبیهسازی خسارات و برآورد شکاف مالی ناشی از بلایا هستند.
الگوی بومیشده برای تابآوری اقتصادی
منصوری با بیان اینکه «مدل اقتصادی توسعهیافته اخیر حاصل ترکیب تجربههای میدانی و محاسبات واقعگرایانه است»، افزود: «این مدل با نگرش سیستمی، اجزای ریسک، ظرفیت مالی و تابآوری اقتصادی را در ساختاری ماژولار کنار هم قرار میدهد».
او با اشاره به تشکیل جلسهای با حضور «دکتر سلامی» رئیس صندوق سوانح ساختمان، و «دکتر نیاکان» رئیس پژوهشکده بیمه گفت: «در آن نشست، یک سینرژی واقعی شکل گرفت و جرقه همکاری میان پژوهشکده مدیریت ریسک و صنعت بیمه زده شد تا مسیر همافزایی آینده بر پایه مدلهای ریسکمحور پیش برود».
وی عنوان کرد که مدل جامع طراحیشده شامل موتور محاسباتی «CAT System» یا سیستم کاتاستروف است که سه بخش اصلی دارد:
۱. مدل ریسک (Risk): تحلیل خطرات و احتمال وقوع آنها.
۲. مدل اقتصادی (Finance CAT): تحلیل اثرات اقتصادی و شکاف مالی ناشی از فاجعه.
۳. حاکمیت و حکمرانی: نحوه تخصیص بودجه، اقدامات پیشگیرانه و کاهش آسیبپذیری.
به گفته منصوری، این مدل بهتدریج با دادههای فنی بیمه، دادههای املاک و اطلاعات شهری تکمیل میشود و میتواند نقش تعیینکنندهای در محاسبه تابآوری دولتها و عملکرد صنعت بیمه در برابر فجایع بزرگ ایفا کند.
از زلزله بم تا عصر یادگیری عمیق
دکتر منصوری در بخش پایانی سخنان خود، به تجربیات کاربردی در حوزه دادههای فضایی و هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: «کار ما حاصل بیش از بیست سال پژوهش است. از حدود پانزده سال پیش، در زلزله بم دادههای سنجش از دور برای تشخیص سریع خرابی ساختمانها بهکار رفت. امروز اما نسل تازهای از یادگیری عمیق (Deep Learning) وارد شده که امکان شناسایی دقیقتر تخریبها را در شهرها فراهم کرده است».
او با اشاره به تجربه زلزله سرپل ذهاب ادامه داد: «اکنون میتوانیم با دادههای ماهوارهای بسیار دقیق با وضوح یک تا دو متر، وضعیت سازهها را ارزیابی کنیم و حتی چادرهای اسکان موقتی را از ساختمانهای سالم یا تخریبشده تفکیک کنیم».
منصوری اظهار داشت که در چارچوب این طرح، ۱۶ هزار بافت شهری کشور مورد بررسی دقیق قرار گرفته و نتایج آن توانسته مبنای مدلسازی آسیبپذیری و ارزیابی مستحدثات ملی باشد.
وی این سامانه را نمونهای متمایز در سطح جهان دانست که بهطور خاص برای بافتهای شهری ایران بومیسازی شده است.
نظر شما چیست؟