بیمه‌های مهندسی و مدیریت ریسک نیروگاه‌های برق کشور / وحید نوبهار

کارکرد نیروگاه‌های برق تنها محدود به تولید برق نیست، بلکه به‌طور مستقیم بر استمرار فعالیت صنایع راهبردی، خدمات عمومی، رفاه خانوارها و حتی امنیت ملی اثرگذار است.

هرگونه اختلال در عملکرد نیروگاه‌ها می‌تواند زنجیره‌ای از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی را از توقف تولید صنعتی و افزایش هزینه‌های انرژی گرفته تا کاهش بهره‌وری ملی رقم بزند.

پیچیدگی فناوری‌های مورد استفاده، سرمایه‌گذاری‌های کلان و وابستگی به تجهیزات حساس باعث شده که نیروگاه‌ها در معرض طیف متنوعی از ریسک‌ها همچون خرابی‌های مکانیکی ناشی از استهلاک، خطاهای انسانی، حوادث ناشی از فشار یا انفجار، بلایای طبیعی مانند زلزله و سیل و تهدیدات سایبری قرارگیرند.

بیمه‌های مهندسی علاوه بر نقش جبرانی در مواجهه با خسارات مالی ناشی از حوادث نقش پیشگیرانه و اصلاحی از طریق سازوکارهای ارزیابی ریسک و الزام به رعایت استانداردهای طراحی، ساخت و بهره‌برداری را نیز دارند لذا بیمه‌های مهندسی بخش لاینفک چرخه حیات پروژه‌های زیرساختی محسوب می‌شوند. پژوهش‌های انجام‌شده در اروپا و شرق آسیا آشکار ساخته است که این بیمه‌ها موجب کاهش پیامدهای مستقیم خسارات، افزایش اعتماد سرمایه‌گذاران و ارتقای کیفیت پروژه‌ها می‌شوند.

شرکت‌های بیمه گر در برخی کشورها به‌عنوان نهادهای تنظیم‌گر غیررسمی عمل می‌کنند زیرا تنها در صورت رعایت استانداردهای فنی و مدیریتی حاضر به ارائه پوشش هستند. این رویکرد موجب شده است بیمه‌های مهندسی در عمل به ابزاری برای ارتقای ایمنی و پایداری پروژه‌های انرژی تبدیل شوند. اگرچه سابقه بیمه‌های مهندسی در کشور به چند دهه قبل بازمی‌گردد لکن ادغام کارآمد این سازوکار با نظام مدیریت ریسک نیروگاهی هنوز به بلوغ کامل نرسیده است.

اغلب مطالعات داخلی بر جنبه‌های مالی متمرکز بوده و کمتر به ابعاد فنی، ساختاری و سیاست‌گذاری پرداخته‌اند  اما تجارب بین‌المللی و رویکردهای نوین مبتنی بر طبقه بندی جهانی نشانگر آنست که موفقیت بیمه‌های مهندسی در حوزه نیروگاهی نیازمند دسترسی به داده‌های جامع و دقیق در خصوص حوادث و خسارات، ایجاد تعامل مؤثر میان بیمه‌گر و بهره‌بردار و وجود چارچوب‌های نظارتی و حقوقی قوی برای تضمین اجرای استانداردهاست.

بررسی نقش بیمه‌های مهندسی در مدیریت ریسک نیروگاه‌های برق نیازمند نگاهی چندلایه و سیستماتیک است چراکه این صنعت ماهیتی پیچیده و چندبعدی دارد. ریسک‌ها در این حوزه نه تنها خسارات مالی بلکه آثار اجتماعی، امنیتی و زیست‌محیطی نیز به دنبال دارند. تحلیل جایگاه بیمه‌های مهندسی را می‌توان در سه سطح اصلی، یعنی فنی، اقتصادی و نهادی، بسط و تشریح کرد:

سطح فنی

نیروگاه‌ها به‌واسطه اتکای شدید به تجهیزات سنگین، فناوری‌های پیشرفته و سیستم‌های کنترل پیچیده همواره در معرض خرابی‌ها و حوادث پرهزینه قرار دارند. خرابی یک توربین بخار یا گازی می‌تواند میلیاردها تومان هزینه در پی داشته باشد و از کار افتادن ژنراتور یا بویلر به معنی توقف تولید انرژی و تحمیل خسارت مضاعف است. بیمه‌های مهندسی در این سطح نقش حیاتی ایفا می‌کنند زیرا پوشش‌های گسترده‌ای را برای حوادث ناشی از خرابی مکانیکی، آتش‌سوزی، انفجار، نقص در سیستم‌های کنترل و حتی خطاهای انسانی فراهم می‌آورند. وجود چنین بیمه‌ای موجب افزایش اعتماد مدیران به قابل اتکابودن سیستم‌ها می‌شود. این اعتماد به نوبه خود شرایطی ایجاد می‌کند که شرکت‌های بهره‌بردار با جسارت بیشتری در مسیر توسعه و نوآوری حرکت کنند، زیرا ریسک‌های ناشی از نقص فنی به‌طور نسبی مدیریت شده‌اند.

سطح اقتصادی

سرمایه‌گذاری در احداث نیروگاه‌ها یک فرآیند بلندمدت، پرهزینه و با بازگشت کند سرمایه است. هرگونه حادثه غیرمترقبه می‌تواند ساختار مالی پروژه را برهم زند و بازگشت سرمایه را به تأخیر بیندازد. بیمه‌های مهندسی به‌عنوان ابزار جبران خسارت، سپری اقتصادی در برابر این تهدیدها ایجاد می‌کنند. وجود بیمه در نگاه سرمایه‌گذاران و وام‌دهندگان، تضمینی است که ریسک‌های غیرقابل پیش‌بینی مدیریت شده و خسارات جبران خواهد شد. این موضوع بطور مستقیم موجب افزایش قابلیت بانکداری پروژه‌های نیروگاهی می‌شود به این معنا که قابلیت جذب سرمایه و وام برای آنها بیشتر خواهد شد. بعلاوه بیمه‌های مهندسی می‌توانند به شکل غیرمستقیم در کاهش هزینه سرمایه مؤثر باشند زیرا با کاهش ریسک پروژه، نرخ بهره وام‌ها نیز تعدیل می‌شود. لذا بیمه نه فقط یک ابزار حمایتی بلکه عاملی برای بهبود کارایی اقتصادی و جذابیت سرمایه‌گذاری در صنعت برق به شمار می‌رود.

سطح حاکمیتی و ساختاری

بیمه‌های مهندسی در سطح کلان می‌توانند نقشی تنظیم‌گرانه و هدایتگر ایفا کنند. بیمه گران به دلیل ماهیت فعالیت خود ناگزیر از ارزیابی دقیق ریسک‌ها هستند لذا در صورتی حاضر به ارائه پوشش بیمه‌ای خواهند شد که استانداردهای فنی، مدیریتی و ایمنی به‌طور کامل رعایت شده باشد. این امر بهره‌برداران نیروگاه‌ها را به ارتقای سیستم‌های ایمنی، آموزش کارکنان و پیروی از دستورالعمل‌های نگهداری ملزم می‌کند. پس باید گفت بیمه‌های مهندسی به‌طور غیرمستقیم باعث نهادینه‌شدن فرهنگ ایمنی و کیفیت در نیروگاه‌ها می‌شوند.

با وجود این ظرفیت‌ها همچنان ضعف‌هایی جدی در کشور مشاهده می‌شود که می توان به عدم وجود یک نظام جامع اطلاعاتی برای ثبت و تحلیل داده‌های حوادث نیروگاهی، ناهماهنگی میان بیمه‌گران، نهادهای نظارتی و بهره‌برداران در تعیین و اجرای الزامات ایمنی، فقدان چارچوب ملی یکپارچه برای همگرایی بیمه و مدیریت ریسک در صنعت برق وکمبود کارشناسان متخصص در ارزیابی ریسک‌های پیچیده نیروگاهی اشاره نمود. این ضعف‌ها موجب شده است که کارکرد بیمه‌های مهندسی در کشور محدودتر از ظرفیت واقعی خود باشد. لذا توسعه یک ساختار نهادی هماهنگ و شفاف برای ارتباط میان صنعت بیمه، صنعت برق و دولت پیش‌شرط تحقق کامل نقش بیمه‌های مهندسی در ارتقای تاب‌آوری نیروگاه‌ها محسوب می‌شود.

راهبردهای ارتقای جایگاه بیمه های مهندسی نیروگاهی در کشور

برای ارتقای نقش بیمه‌های مهندسی در مدیریت ریسک نیروگاه‌های برق کشور نیاز است مجموعه‌ای از اقدامات سیاستی، نهادی، فناورانه و بین‌المللی به‌صورت هم‌افزا طراحی و اجرا شوند.

گام اول تدوین یک چارچوب جامع حاکمیت ملی است که بتواند تمامی ذی‌نفعان از جمله وزارت نیرو، بیمه مرکزی، شرکت‌های بهره‌بردار نیروگاهی و نهادهای نظارتی را در یک مسیر واحد قرار دهد.

چنین چارچوبی باید هم الزامات پوشش بیمه‌ای و استانداردهای ارزیابی ریسک را مشخص کند و هم به ایجاد سازوکارهای شفاف برای نظارت، پاسخگویی و مدیریت تعارض منافع نیز بپردازد.

در غیر اینصورت بیمه‌های مهندسی در سطحی پراکنده و جزیره‌ای عمل خواهند کرد و نقش واقعی آنها در ارتقای تاب‌آوری نیروگاه‌ها محقق نخواهد شد.

گام بعدی توسعه یک پایگاه داده یکپارچه ملی برای ثبت، تحلیل و اشتراک‌گذاری اطلاعات مرتبط با حوادث نیروگاهی است. فقدان داده‌های دقیق و قابل اعتماد در کشور همواره یکی از موانع اصلی در ارزیابی ریسک بوده است. چنین پایگاه داده‌ای می‌تواند الگویی برای تحلیل‌های پیش‌بینانه فراهم کند، از طریق داده‌کاوی روندهای حادثه را شناسایی نماید و به بیمه‌گران و سیاست‌گذاران امکان دهد تا نرخ‌ها، پوشش‌ها و الزامات بیمه‌ای را بر اساس واقعیت‌های آماری و تجربی طراحی کنند.

باید تاکید کرد ارتقای توانمندی‌های داخلی بیمه‌گران نیز یک ضرورت راهبردی است. شرکت‌های بیمه گر اغلب با محدودیت‌هایی در زمینه دانش تخصصی ارزیابی ریسک‌های پیچیده نیروگاهی مواجه‌اند.

برگزاری دوره‌های توانمندسازی برای کارشناسان، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین مانند الگوسازی ریسک، تحلیل احتمالاتی و شبیه‌سازی‌های پیشرفته و همچنین انتقال دانش از طریق همکاری با شرکت‌های بیمه بین‌المللی می‌تواند توان ارزیابی داخلی را به‌طور چشمگیری ارتقا دهد.

باید اضافه کرد که تلاشها به گونه ای باشد که الگوهای های نوین مدیریت ریسک توسعه یابد که بیمه را نه فقط به‌عنوان یک ابزار جبرانی بلکه به‌عنوان بخشی از زنجیره پیشگیرانه در نظر بگیرند.

این الگوها می‌توانند بیمه را با فناوری‌های پایش لحظه‌ای تجهیزات، نگهداری پیش‌بینانه و سیستم‌های مدیریت دارایی تلفیق کنند. با تحقق شرایط ذکر شده، بیمه‌گر تنها در زمان وقوع حادثه نقش‌آفرین نیست، بلکه از همان ابتدا با ارائه توصیه‌های فنی و مدیریتی به کاهش احتمال وقوع حادثه کمک می‌کند.

واضح و مبرهن است که همکاری منطقه‌ای و بین‌المللی یکی از کلیدهای اصلی توسعه بیمه‌های مهندسی نیروگاهی است. صنعت انرژی کشور می‌تواند از تجربیات کشورهای پیشرفته در زمینه استانداردهای بیمه‌ای، چارچوب‌های نظارتی و مدل‌های مدیریت ریسک بهره‌برداری کند.

ایجاد بسترهای همکاری مشترک با سازمان‌های بیمه‌ای منطقه ای و بین‌المللی، انعقاد توافق‌نامه‌های انتقال فناوری و مشارکت در پروژه‌های تحقیقاتی منطقه‌ای می‌تواند نه تنها سطح دانش و مهارت بیمه‌گران داخلی را ارتقا دهد، بلکه موقعیت کشور را در جایگاه فعال‌تری در شبکه جهانی بیمه‌های مهندسی قرار دهد.

بنابراین ارتقای نقش بیمه‌های مهندسی در مدیریت ریسک نیروگاه‌های برق کشور تنها با یک اقدام منفرد محقق نمی‌شود بلکه نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های جامع، داده‌های قابل اعتماد، ظرفیت‌سازی حرفه‌ای، نوآوری در مدل‌های ریسک و تعاملات بین‌المللی است.

دکتر وحید نوبهار، عضو رسمی انجمن بین المللی بیمه گران مهندسی