جایگاه کلوپ‌های P&I در مقایسه با نظام تکافل

به گزارش ریسک نیوز، محسن آذری کارشناس صنعت بیمه در یادداشتی تفاوتهای کلوپ‌های P&I و نظام تکافل را مورد بررسی قرار داده است. قابل ذکر است که این یادداشت قسمتی از یک کتاب است که به زودی منتشر خواهد شد. در این یادداشت آمده است:

در برخی نوشته‌ها، صرفا به دلیل آنکه هم کلوپ‌های P&I و هم نظام تکافل از سازوکار مشارکت اعضا و تجمیع ریسک استفاده می‌کنند، این دو نهاد مشابه یا حتی هم‌ماهیت معرفی شده‌اند. این برداشت، با تاریخ تحول بیمه دریایی، مبانی حقوق بیمه و فلسفه شکل‌گیری این دو نظام سازگار نیست.

الف) تفاوت در فلسفه شکل‌گیری
کلوپ‌های P&I حاصل تحول طبیعی صنعت دریانوردی و تجارت بین‌المللی هستند. در نیمه قرن نوزدهم، با گسترش تجارت جهانی، مسئولیت‌های مالکان کشتی به‌مراتب فراتر از پوشش‌های موجود در بیمه بدنه و ماشین‌آلات قرار گرفت. بازار بیمه آن زمان، بسیاری از مسئولیت‌های ناشی از فوت و جراحت اشخاص، خسارت به محموله، آلودگی، برداشت مغروقه، جرایم، هزینه‌های دفاع حقوقی و سایر مسئولیت‌های دریایی را تحت پوشش قرار نمی‌داد.
در نتیجه، مالکان کشتی، بدون توجه به ملیت، دین، زبان یا فرهنگ خود، برای رفع یک نیاز عملی و اقتصادی، نظامی مبتنی بر بیمه متقابل ایجاد کردند تا بتوانند این ریسک‌ها را به‌صورت جمعی مدیریت کنند. بنابراین، منشأ پیدایش P&I پاسخی به یک خلأ فنی در صنعت بیمه بود، نه پاسخی به یک دغدغه اعتقادی یا مذهبی.
در مقابل، نظام تکافل با هدف انطباق فعالیت بیمه با الزامات فقه اسلامی توسعه یافت. فلسفه اصلی آن، پاسخ به دیدگاه‌هایی بود که قرارداد بیمه متعارف را به دلیل وجود مفاهیمی مانند غرر، ربا یا قمار با برخی برداشت‌های فقهی ناسازگار می‌دانستند. از این رو، ساختار حقوقی تکافل به گونه‌ای طراحی شد که با اصول شریعت سازگار باشد. بنابراین، برخلاف P&I، نقطه آغاز تکافل یک مسئله فقهی است، نه یک ضرورت فنی صنعت بیمه.

ب) تفاوت در مبانی حقوقی
کلوپ‌های P&I یکی از مصادیق شناخته‌شده بیمه متقابل هستند. در این ساختار، اعضا ریسک‌های مشابه خود را در یک صندوق مشترک تجمیع می‌کنند، اما تمامی روابط حقوقی، ارزیابی ریسک، تعیین حق عضویت، رسیدگی به خسارات، خرید بیمه اتکایی و اداره صندوق بر پایه اصول حرفه‌ای بیمه، حقوق دریایی، علم اکچوئری، مدیریت ریسک و حاکمیت شرکتی انجام می‌شود.
در مقابل، روابط حقوقی در تکافل بر پایه قراردادهایی مانند تبرع، وکالت، مضاربه یا وقف تنظیم می‌شود و مشروعیت عملیات صندوق، افزون بر معیارهای فنی، نیازمند انطباق مستمر با ضوابط شریعت و نظارت هیئت شرعی است.

ج) تفاوت در معیار عضویت
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کلوبهای P&I جهان‌شمول بودن آن‌هاست. این نهادها از ابتدای شکل‌گیری تاکنون، اعضای خود را بر اساس معیارهای فنی، مالی و مدیریتی می‌پذیرند. دین، مذهب، نژاد، ملیت، زبان یا فرهنگ هیچ نقشی در عضویت ندارد. آنچه اعضا را گرد هم می‌آورد، اشتراک در ریسک‌های دریایی و تعهد به استانداردهای حرفه‌ای صنعت کشتیرانی است. به همین دلیل، ممکن است در یک کلوب واحد، مالکان کشتی از ده‌ها کشور، نظام حقوقی، فرهنگ و مذهب متفاوت عضو باشند، اما همگی تحت قواعد واحد بیمه‌ای، استانداردهای فنی و نظام مشترک مدیریت ریسک فعالیت کنند. این ویژگی، P&I را به یکی از موفق‌ترین نمونه‌های همکاری فراملی در صنعت بیمه تبدیل کرده است.

د) تفاوت در ماهیت فعالیت
کلوبهای P&I صرفا صندوقی برای دریافت وجوه و پرداخت خسارت نیستند. بخش عمده فعالیت آن‌ها به مدیریت ریسک، پیشگیری از خسارت، تدوین دستورالعمل‌های ایمنی، ارائه مشاوره حقوقی، دفاع از دعاوی، مدیریت بحران، تأمین تضمین‌های مالی، خرید بیمه اتکایی، تحلیل آماری خسارات، آموزش اعضا و توسعه استانداردهای بین‌المللی دریانوردی اختصاص دارد.
در واقع، P&I یک نهاد تخصصی مدیریت مسئولیت‌های دریایی است که از شبکه‌ای گسترده از وکلای دریایی، کارشناسان خسارت، اکچوئرها، متخصصان آلودگی، مدیران ریسک، شرکت‌های نجات دریایی، کارشناسان فنی و دفاتر نمایندگی در سراسر جهان بهره می‌برد. ارزش افزوده اصلی این نهادها، مدیریت حرفه‌ای ریسک است، نه صرفا جبران خسارت.

هـ) نتیجه‌گیری
اگرچه هر دو نظام از اصل مشارکت اعضا در تحمل ریسک استفاده می‌کنند، اما این اشتراک، صرفا یک شباهت در ابزار اجرایی است و نه در ماهیت.
کلوبهای P&I محصول تحول اقتصاد جهانی، تجارت بین‌المللی و حقوق بیمه دریایی هستند و بر پایه کارایی اقتصادی، مدیریت علمی ریسک، همکاری فراملی و توسعه مستمر استانداردهای حرفه‌ای شکل گرفته‌اند. در مقابل، تکافل پاسخی به نیاز گروهی از فعالان اقتصادی برای انجام فعالیت بیمه‌ای در چارچوب الزامات فقه اسلامی است و فلسفه، ساختار حقوقی و نظام حکمرانی متفاوتی دارد.
از این رو، اطلاق عنوان «نوعی تکافل» به کلوب‌های P&I از منظر حقوق بیمه، تاریخ صنعت بیمه دریایی و مبانی مدیریت ریسک، قابل دفاع نیست. شباهت در استفاده از صندوق مشترک یا مشارکت اعضا، همان‌گونه که موجب یکسان دانستن شرکت‌های تعاونی، صندوق‌های بازنشستگی، انجمن‌های حمایتی و بیمه‌های متقابل نمی‌شود، نمی‌تواند مبنائی برای هم ماهیت دانستن پی اند آی و تکافل نیز باشد.

تحلیل تطبیقی
نقطه قوت P&I پاسخ به ریسک‌های پیچیده دریایی است، در حالی که تکافل برای ارائه خدمات بیمه‌ای منطبق با الزامات فقه اسلامی توسعه یافته است. این تفاوت در «هدف ایجاد» مهم‌تر از شباهت ظاهری در مشارکت اعضاست.
بررسی این ساختارها نشان می‌دهد که کلوبهای P&I در واقع یک بیمه متقابل تخصصی در حوزه مسئولیت‌های دریایی است، نه یک نظام تکافل. مشارکت اعضا، صندوق مشترک و نبود سهامدار، ویژگی‌هایی هستند که P&I با بسیاری از شرکت‌های بیمه متقابل در اروپا و آمریکای شمالی نیز مشترک است و این ویژگی‌ها اختصاصی تکافل نیست.
تمایز اصلی P&I در آن است که فلسفه وجودی آن بر مدیریت حرفه‌ای ریسک‌های پیچیده صنعت کشتیرانی استوار است. این کلوب‌ها علاوه بر جبران خسارت، خدمات گسترده‌ای در زمینه پیشگیری از خسارت، مشاوره حقوقی، مدیریت دعاوی، آموزش، تحلیل ریسک، خرید بیمه اتکایی و توسعه استانداردهای ایمنی ارائه می‌کنند و به همین دلیل نقش آن‌ها بسیار فراتر از اداره یک صندوق مشترک است.
در مقابل، تکافل پاسخی به یک نیاز فقهی است. این نظام برای فراهم کردن امکان استفاده از خدمات بیمه توسط اشخاص یا نهادهایی توسعه یافت که خواهان انطباق روابط قراردادی و سرمایه‌گذاری با اصول شریعت بودند. بنابراین، محور تمایز تکافل از بیمه متعارف، چارچوب حقوقی و فقهی قراردادها است، نه صرف استفاده از مشارکت اعضا یا صندوق مشترک. از این رو، شباهت میان P&I و تکافل را باید در سطح ابزار اجرایی، یعنی مشارکت در تحمل ریسک، محدود دانست؛ اما از نظر فلسفه شکل‌گیری، مبانی حقوقی، نظام حکمرانی، مأموریت، خدمات تخصصی و جایگاه در صنعت بیمه، این دو نهاد در دو مسیر تاریخی و نهادی متفاوت توسعه یافته‌اند و هم‌ماهیت تلقی کردن آن‌ها از منظر حقوق بیمه و بیمه دریایی، قابل دفاع نیست.