ضرورت نگاه سیستمی در ارزیابی عملکرد شرکت‌های بیمه‌ای

رضا اکبرزاده، نویسنده کتاب «مدیریت در شرکت‌های بیمه، هست‌ها و بایدها»، مهم‌ترین نقاط ضعف شرکت‌های بیمه‌ای کشور را در حوزه مدیریت و ارزیابی عملکرد تشریح می‌کند. به گفته وی، همه پیشنهادهای این کتاب در بیمه دانا اجرا و آزمایش شده است.

به گزارش ریسک نیوز، به نقل از بیمه آنلاین نویسنده کتاب «مدیریت در شرکت‌های بیمه، هست‌ها و بایدها»، در این گفت‌وگو مهم‌ترین نقاط ضعف شرکت‌های بیمه‌ای کشور را در حوزه مدیریت و ارزیابی عملکرد تشریح می‌کند. به گفته وی، همه پیشنهادهای این کتاب در بیمه دانا اجرا و آزمایش شده است. 

  اکبرزاده معتقد است شرکت‌های بیمه‌ای کشور عمدتاً به ارزیابی نمایندگان و شعب می‌پردازند. اما باید دقت شود که چنانچه دیدگاه سیستمی داشته باشیم، بالندگی سازمان در گروی حرکت منظم و بهینه تمامی واحدها خواهد بود. بنابراین تمامی سطوح یک شرکت چون نماینده شعبه، مدیریت‌های ستادی و فنی باید به‌صورت مستمر ارزیابی شوند. 

چه نیازی در فضای آموزشی کشور در حوزه مدیریت شرکت‌های بیمه‌ای، شما را به تالیف این کتاب ترغیب کرد؟

  مهم‌ترین دلیل فقدان یک کتاب مدیریتی بوده است. به عبارت دیگر، اگرچه در بخش‌های بیمه‌ای منابع مناسبی وجود داشته و دارد اما در زمانی که تصمیم به تألیف این کتاب گرفتم حتی چند مقاله قوی نیز در زمینه مباحث مدیریت درشرکت‌های بیمه وجود نداشت. برای رفع این خلأ تصمیم به مطالعه و تألیف این کتاب در قالب تئوری و در عین حال کاربردی گرفتم تا از یک سو پاسخگوی نیاز دانشجویان رشته بیمه باشد و از سوی دیگر راهنمایی برای علاقه‌مندان و مدیران صنعت بیمه باشد.

مهم‌ترین ویژگی‌های این کتاب چیست؟ در مقدمه به پروسه چهارساله تالیف این کتاب اشاره کرده‌اید. چرا چهار سال؟ دشوارترین مراحل تالیف این کتاب، کدام موارد بود؟

  این کتاب ترکیبی از علم و عمل است. بنابراین مهم‌ترین ویژگی آن کاربردی بودن است. دلیلی که موجب شده تا تألیف آن چهار سال طول بکشد همین مورد است. حتی بسیاری از موارد و فصل‌های کتاب در شرکت متبوع اینجانب (بیمه دانا) اجرا شده است. برای مثال فصول مربوط به برنامه‌ریزی استراتژیک، مدیریت ریسک ، ارزیابی عملکرد و… در شرکت ما اجرایی شده است. به دیگر سخن، این کتاب پس از تألیف اولیه، همزمان از یک سو توسط مولف در دانشگاه تدریس و از سوی دیگر در شرکت بیمه اجرا شده و پس از دریافت بازخوردهای مختلف (تئوریک و کاربردی) مجدداً مورد بازبینی و اصلاح قرار گرفته است.

مهم‌ترین تفاوت‌های نظام مدیریتی شرکت‌های بیمه‌ای کشور با کشورهای توسعه‌یافته چیست؟ مهم‌ترین نیازهای کشور در این حوزه کدام نیازها هستند؟

  این پرسش خیلی کلی است و برای پاسخ به آن باید به برخی از مصادیق تفاوت‌ها اشاره کرد. مهم‌ترین این مصادیق در ساختار سازمانی و حوزه اختیارات نهفته است. برای مثال:

  – ساختار سازمانی شرکت‌های بیمه در کشورهای توسعه یافته، ساختار هولدینگ است. در این ساختار هر شعبه یا استان کاملاً مستقل است، اختیارات تام دارد و به منزله یک شرکت کاملاً مستقل اداره می‌شود. اما شعبه‌های ما کمتر دارای اختیارات تام  هستند و بیشتر به‌عنوان یک بازوی اجرایی در خدمت مرکز عمل می‌کنند. در این حالت شعبه کمتر فکر می‌کند، ایده دارد و … و برای انجام کار به‌شدت به مرکز وابسته است.

  – تفاوت دوم در بخش عرضه‌کنندگان است. در کشورهای پیشرفته عرضه‌کنندگان نقش اساسی دارند؛ در شهرهای مختلف حضور دارند و به هیچ‌وجه لازم نیست شرکت بیمه در تمامی شهرها و استان‌ها شعبه داشته باشند. به عبارت دیگر، یک شرکت بیمه می‌تواند در یک و یا چند شهر اصلی و مهم کشور شعبه داشته باشد و برای عملیات بیمه‌گری (صدور بیمه‌نامه و پرداخت خسارت) از خدمات شرکت‌های مستقل استفاده کند. در این سیستم، نقش شرکت‌های نمایندگی یا شرکت‌های ارزیابی خسارت کاملاً ضروری است.

این کتاب حاوی چه مطالب جدید آموزشی در این حوزه است؟ چه مباحثی، احیانا، برای نخستین بار در آن مطرح شده و رویکرد آن به این حوزه از چه زوایایی، تازگی دارد؟

  بخش عمده مباحث ارائه شده در این کتاب، به‌صورت عمومی در کتب مختلف مدیریتی ارائه شده است، اما در این کتاب، کاربرد این مباحث در شرکت‌های بیمه ارائه شده است. به دیگر سخن، مطالب جدید این کتاب، کاربرد تئوری‌های سازمان و مدیریت در شرکت‌های بیمه است.

  علاوه بر مطالب یادشده، فصل مربوط به ارزیابی عملکرد کلاً مربوط به نظرات نویسنده است و هر شرکت بیمه می‌تواند با توجه به شرایط خاص شرکت، از این الگوها بدون تغییر یا با اندکی تغییر استفاده کند.

به نظر شما پیش از انتشار این کتاب، مهم‌ترین منابع مکتوب برای دانشجویان و استادان حوزه مدیریت شرکت‌های بیمه، کدام کتاب‌ها بوده‌اند؟ اگر همان‌طور که در مقدمه اشاره کرده‌اید، هیچ کتاب تالیفی در این حوزه وجود نداشته است، استادان دانشگاه‌ها از چه منابعی برای تدریس در این حوزه استفاده می‌کرده‌اند؟

  برای ارائه به پاسخ این پرسش ابتدا باید راجع به ایده تألیف این کتاب صحبت کنم.

  در سال 1384 با دوستی که فارغ‌التحصیل رشته مدیریت بیمه بود، درباره مطالب مدیریتی هم‌کلام شدم. آن روز متوجه شدم که ایشان بهره اندکی از مباحث مدیریتی برده است. در بررسی بیشتر متوجه شدم که اساتید این درس عمدتاً یا به‌صورت کامل مدیریتی بوده‌اند و فقط به تدریس تئوری‌های مدیریت (بدون تشریح کاربرد آن‌ها در شرکت‌های بیمه) می‌پرداخته‌اند، یا بیمه‌ای بوده‌اند و بیشتر بر تشریح مباحث کاربردی (بدون تشریح تئوری‌ها) متمرکز بوده‌اند. به همین دلیل مباحث عمده‌ای که در دانشگاه‌ها تدریس می‌شده، عبارت بوده از:

–       انواع شرکت‌ها

–       مباحث منتخب از قانون تجارت

–       اساسنامه شرکت‌های بیمه

–       نقش و وظایف شورای عالی بیمه

مباحث مطرح‌شده در این کتاب در فصل مدیریت ریسک، با توجه به ضعف نسبی این حوزه در شرکت‌های بیمه‌ای کشور، به کدام نیازها پاسخ می‌دهد؟

  زندگی مدرن امروزی به گونه‌ای است که انسان‌ها با ریسک‌های مختلفی مواجه هستند. بدیهی است که این ریسک‌ها برای سازمان‌ها نیز به شکلی گسترده‌تر و در عین حال پیچیده‌تر وجود دارد. ماهیت فعالیت شرکت‌های بیمه نیز کاملاً با ریسک عجین است. برای مثال شرکت بیمه از یک‌سو با ریسک‌های عمومی مواجه است و از سوی دیگر باید ریسک‌های جامعه را بیمه کند. بنابراین در شرکت‌های بیمه باید و بهتر است مدیریتی جداگانه تحت عنوان مدیریت ریسک وجود داشته باشد. 

  در فصل مدیریت ریسک این کتاب نیز راجع به کمیته ریسک و اجزای آن و همچنین نحوه و چگونگی بررسی ریسک‌ها و رفتار با ریسک سخن به میان آمده است. بنابراین پیشنهاد مشخص این فصل ایجاد «کمیته ریسک» با هدف شناسایی و تجزیه و تحلیل ریسک‌های سازمان و طراحی رفتار مقابله با ریسک است. 

از بین پنج الگوی ارزیابی عملکرد معرفی‌شده در این کتاب(ارزیابی فردی کارکنان، ارزیابی شعب، ارزیابی مدیریت‌های فنی، ارزیابی مدیریت‌های غیرفنی، ارزیابی نمایندگان) شرکت‌های بیمه‌ای کشور در حال حاضر بیش‌تر به کدام الگو توجه دارند و از کدام یک غافل‌اند؟ 

  شرکت‌های بیمه عمدتاً به ارزیابی نمایندگان و شعب می‌پردازند. اما باید دقت شود که چنانچه دیدگاه سیستمی داشته باشیم، بالندگی سازمان در گروی حرکت منظم و بهینه تمامی واحدها خواهد بود. بنابراین تمامی سطوح یادشده (نماینده شعبه، مدیریت‌های ستادی و فنی) باید به‌صورت مستمر ارزیابی شوند. 

  نکته حائز اهمیت در ارزیابی نیز استفاده از نتایج آن با هدف بهبود سیستم است. برای مثال چنانچه نتایج ارزیابی نشان دهد یک شعبه یا یک مدیریت ضعیف است، ما به شناسایی وضعیت موجود رسیده‌ایم. گام اصلی در این مرحله ارائه پاسخ به دو پرسش اساسی است. این پرسش‌ها عبارتند از:

  – چرا این واحد ضعیف است؟ 

  – چگونه می‌توان این ضعف را از بین برد؟ 

  بنابراین نتایج ارزیابی تنها وضعیت موجود (هست‌ها) را به ما نشان می‌دهد و در این مرحله باید به دنبال طراحی وضعیت مطلوب (بایدها) باشیم.

مدل‌های ارزیابی شرکت‌های بیمه‌ای کشور را تا چه حد سیستماتیک و هدف‌مند می‌دانید؟ به گمان شما کدام شرکت‌ها در این حوزه(یعنی ارزیابی عملکرد) موفق‌تر عمل کرده‌اند؟ 

  طبیعی است که هر شرکت بیمه الگویی برای ارزیابی داشته باشد، اما پیشنهاد این کتاب طراحی الگوهای کمی و عددی است. ضمناً اجازه دهید تا از الگوی هیچ یک از شرکت‌های بیمه تعریف و تمجید یا بدگویی نشود. اما اگر در یک کلام یا جمله بخواهیم راجع به الگوهای مورد استفاده در شرکت‌های بیمه صحبت کنیم، باید گفته شود که ارزیابی‌ها تقریباً منظم و سیستماتیک نیستند. شاید مهم‌ترین دلیل این امر نیز ذات ناخوشایند ارزیابی و مقاومت در برابر ارزیابی باشد. 

چهارمین فصل از کتاب به برنامه‌ریزی استراتژیک اختصاص دارد. مهم‌ترین آموزه‌های کتاب را در این حوزه برای شرکت‌های بیمه‌ای کشور تشریح کنید.

  نکته حائز اهمیت در بخش برنامه‌ریزی این است که برنامه‌ریزی باید در کل سازمان ساری و جاری باشد. به دیگر سخن، از یک‌سو رأس سازمان (هیات‌مدیره و مدیرعامل) به برنامه‌ریزی معتقد باشند و از سوی دیگر، سطوح پائین سازمان نیز در جریان کامل برنامه‌ریزی سازمان قرار بگیرند. اما در سازمان‌های ما عموماً برنامه‌ریزی توسط رأس سازمان انجام می‌شود؛ ولی در کل سازمان جاری نیست. برای مثال شما از کارکنان هر یک از شرکت‌های بیمه که می‌خواهید چند سؤال مشخص راجع به برنامه‌ریزی استراتژیک مطرح کنید. خواهید دید که پاسخ‌ها در بسیاری از مواقع حتی متناقض یکدیگر خواهند بود. 

توجه شما در تالیف این کتاب بیش‌تر بر هست‌ها(وضعیت فعلی) بوده یا بایدها(وضعیت مطلوب)؟ همچنین مهم‌ترین منابع شما برای به‌دست آوردن آمارهای لازم برای توصیف و تحلیل وضعیت موجود، کدام منابع بوده‌اند؟

  در تألیف این کتاب، بخش بایدها (وضعیت مطلوب) بیشتر مد نظر بوده است. برای مثال:

  – در فصل ساختار سازمانی بیان می‌شود که ساختار سازمانی باید ارگانیک باشد.

  – در فصل برنامه‌ریزی، اهمیت و چگونگی برنامه‌ریزی استراتژیک تشریح می‌شود.

  – در فصل فرهنگ، لزوم توجه به فرهنگ سازمانی پویا پررنگ می‌شود.

  – در فصل مدیریت ریسک، تشکیل کمیته ریسک با هدف بررسی ریسک‌ها و تعیین رفتار مقابله با ریسک‌های مورد توجه قرار می‌گیرد.

  – در فصل ارزیابی، الگوهای بهینه ارزیابی مطرح می‌شود.

  – در فصل جهانی‌سازی، لزوم آمادگی برای مقابله با پیامدهای منفی جهانی‌سازی به تصویر کشیده شده است.

  بنابراین در کتاب محور و کانون توجه «بایدها» است و هر شرکت با مقایسه خود با بایدها می‌تواند به هست‌ها (وضعیت موجود) پی ببرد.

اگر نکته ناگفته‌ای درباره این کتاب دارید که در پرسش‌ها مطرح نشده است، بفرمایید.

  یکی از مواردی که در این مصاحبه راجع به آن صحبت نشد، فرآیند چاپ کتاب است. من این کتاب را سال 88 به پژوهشکده بیمه (دکتر حسن‌زاده معاون پژوهشی وقت) تحویل دادم. هرچند وقت یک بار نیز اذغان می‌داشتند که کتاب برای داوری به دانشگاه علامه طباطبایی یا تهران ارسال شده است. 

  بالاخره در سال 90 با من قراردادی امضا شد که که به موجب آن من باید این کتاب را می‌نوشتم (کتابی که سه سال قبل تحویل پژوهشکده شده بود) و بالاخره در نیمه دوم سال 91 فرآیند تأیید، ویرایش و چاپ (پس از حدود چهار سال) انجام و کتاب چاپ شد.

نظر شما چیست؟